این جمله‌ی با ارزش را بارها شنیده‌ایم:‌ «زبان و خط فارسی را پاس بداریم». اما به شیوه‌ی‌ پاس‌داشت آن خوب نیاندیشیده‌ایم. برخی می‌پنداریم مقصود از پاس‌داشت بهره‌گیری‌ از واژه‌های کهن فارسی است و برخی دیگر آن‌را با واژه‌سازی که چندان هم پسندیده نیست اشتباه گرفته‌اند. باید قبول کنیم که موانع پاس‌داشت بسیار فراتر از این دغدغه‌ها است. بیایید با برخی از این مشکلات آشنا شویم. تا به‌حال از خود پرسیده‌اید که چرا بعضی وقت‌ها در متن‌های فارسی حروف عربی دیده می‌شود؟ حروف «ة»، «ي» و «ك» نمونه‌ای از حروف عربی است. چرا بسیاری از ما نمی‌توانیم در برنامه‌ی ویرایش‌گر متن ویندوز (Notepad)، اعداد را به صورت فارسی بنویسیم؟ چرا نتایج موتورهای جست‌وجو با آن‌چه به دنبالش هستیم غالباً مغایرت دارد؟

برای دریافت پاسخ این سوالات بهتر است با صفحه‌کلید آشنا شویم، صفحه‌کلید یکی از اجزای پیرامونی رایانه است. صفحه‌کلید همانند موشواره، یک واسط کاربری سخت‌افزاری محسوب می‌شود که کاربر از طریق آن، با رایانه ارتباط برقرار می‌کند. صفحه‌کلید از تعداد زیادی کلید تشکیل شده‌است. صفحه‌کلید از یک سری کلید تشکیل شده که به ریزپردازنده‌هایی متصل شده‌اند که حالت هر کلید را نشان می‌دهند. پردازشگر درون صفحه‌کلید پارامترهایی را که برای استفاده مهم است می‌فهمد. هر صفحه‌کلید، نرم‌افزاری به نام گرداننده (driver) دارد که به رایانه می‌گوید در صورت فشرده شدن کلیدی روی صفحه‌کلید چه نویسه‌ای را وارد کند. مثلاً در صفحه‌کلید فارسی گرداننده باید به رایانه بگوید که در صورت فشرده شدن کلید C06 (کلیدی که در ردیف سوم از پایین، و ششمین کلید با شروع از نویسه‌ها قرار دارد و به طور عادی حرف H لاتین روی آن است)، کد U+0627 که متعلق به حرف الف است باید وارد رایانه شود. حال اگر گرداننده‌ی صفحه‌کلید شما استاندارد نباشد کد اشتباهی را وارد خواهد کرد که به نمایش نویسه‌های اشتباه منجر می‌شود. مثلاً ممکن است شما روی صفحه‌کلیدتان کلید D08 را فشار دهید تا حرف «ه»‍ را وارد کامپیوتر کنید ولی گرداننده‌ی شما کد حرف «ة» را وارد کند. حال که با صفحه‌کلید آشنا شده‌ایم قدری فنی‌تر به مشکلات بیان شده می‌نگریم. نخست لازم است بدانیم یونی‌کد چیست. به طور خلاصه و با صرف‌نظر از بعضی از پیچیدگی‌ها می‌توان گفت یونی‌کد مجموعه‌ای بسیار بزرگ از نویسه (character)های مختلف است. این مجموعه تقریباً تمام نویسه‌های مورد استفاده در رایانه در جهان را در خود دارد. از حرف سین الفبای فارسی گرفته تا حروف الفبای چینی و انواع و اقسام علامت‌ها و حتی خط میخی فارسی باستان. مهم‌ترین ویژگی یونی‌کد این است که به هر کدام از این نویسه‌ها یک شماره‌‌ی یکتا اختصاص می‌دهد که به آن کدِ یونی‌کد آن نویسه می‌گویند. کد یونی‌کد «ی» فارسی U+06CC است در حالی‌که کد یونی‌کد «ي» عربی U+064A است. بدانید وقتی یک پرونده ذخیره می‌شود این کدها هستند که ذخیره می‌شوند نه شکل نویسه‌ها. بنابراین کارایی این مسأله در این است که اگر پرونده‌ای با قالب یو‌نی‌کد ذخیره شود و در هر کجای دیگر دنیا که از یونی‌کد استفاده می‌کند باز شود، همان نویسه‌های قبلی درونش دیده خواهند شد. نیز بدانیم قیافه‌ی نویسه‌ها در پرونده ذخیره نمی‌شود، اما از کجا می‌آید؟ از قلم‌ها. هر قلم تعدادی تصویر از نویسه‌هایی که می‌تواند نمایش بدهد دارد. به این تصاویر شکل یا گلیف می‌گویند. هر قلم جدولی نیز دارد که می‌گوید هر شکل متعلق به کدام نویسه است. مثلاً اطلاعات قلم نازلی به آن می‌گوید اگر نویسه‌ی U+06CC را دید این شکل «ی» را نمایش بدهد و اگر نویسه‌ی U+064A را باید نشان می‌داد این شکل «ي» را به نمایش درآورد. پس یکی از دلایل نمایش نویسه‌های اشتباه، اِشکال در جدول اطلاعات قلم است. جدول بعضی از قلم‌ها طوری نوشته شده‌اند که به قلم می‌گوید وقتی نویسه‌ی U+06CC را دید این شکل «ي» را نمایش بدهد و اگر کد نویسه‌ی U+064A بود این شکل «ی» را به جایش بگذارد. یعنی درست برعکس استاندارد. به همین دلیل با بعضی از قلم‌ها به جای حروف فارسی، حروف عربی نمایش داده می‌شود. دلیل دیگر نمایش نویسه‌های اشتباه، استفاده از صفحه‌کلید غیراستاندارد است. متاسفانه با هر دو مشکل مواجه‌ایم. مشکل بزرگ‌تر استفاده از صفحه‌کلید غیراستاندارد است که ویندوز مروج آن است. چینش صفحه‌کلید استاندارد فارسی در ویندوز، با چینش استاندارد ملی ایران، متفاوت است. اما از کجا بفهمیم صفحه‌کلید نصب شده استاندارد است یا نه؟ چیدمان صفحه‌کلید استاندارد ملی ایران را ببینید. اگر حروفی که وارد می‌کنید مطابق با این چیدمان باشد صفحه‌کلید شما استاندارد است. یک راه ساده امتحان حرف «پ» است. در استاندارد ملی ایران حرف «پ» روی کلید B07 (کلیدی که در ردیف دوم از پایین، و هفتمین کلید از نویسه‌ها و به طور عادی حرف M لاتین روی آن است) قرار دارد. اما برای این که نویسه‌ها همیشه درست وارد شوند و نمایش پیدا کنند چه کار باید کرد؟ روشن است که باید از صفحه‌کلید و قلم‌های استاندارد استفاده کنید. دو دسته از قلم‌های استاندارد طراحی شده، یکی توسط شرکت فارسی‌وب شریف و دیگری توسط انجمن کاربران مک در ایران، برای فارسی موجود است. بقیه‌ی قلم‌های موجود، دارای اشتباهات فاحشی هستند و استفاده از آن‌ها به ویژه در محیط وب پیشنهاد نمی‌شود.

نصب صفحه‌کلید استاندارد فارسی

اگر قادر به نصب امکانات جدید در رایانه‌ی خود هستید (یعنی مثلاً از رایانه‌ای عمومی استفاده نمی‌کنید) مراحل زیر را برای نصب صفحه‌کلید استاندارد و قلم‌ها دنبال کنید. برای نصب صفحه‌کلید استاندارد در ویندوز، راه‌های گوناگوی بیان شده است که ساده‌ترین آن‌ها را برگزیده‌ایم. در ویندوز XP و نسخه‌های قبل از آن، نویسه‌های «ی»، «ک» و «ه» اشتباه‌اند، نویسه‌های اعداد به انگلیسی هستند و نیز نویسه‌های گیومه (« و ») جابه‌جا قرار گرفته‌اند. در ویندوز ویستا، مایکروسافت به جای کلمه Farsi از کلمه Persian استفاده می‌کند. صفحه کلید ویندوز ویستا از جهت نویسه‌های «ک» و «ی» اصلاح شده، اما نویسه‌های اعداد به انگلیسی هستند، هم‌چنین کاراکترهای گیومه (« و ») جا‌به‌جا قرار گرفته‌اند، و نیم‌فاصله نیز وجود ندارد. برای نصب صفحه‌کلید استاندارد کافی است برنامه‌ی نرم‌افزاری موجود در لوح فشرده‌ را اجرا کرده و رایانه را دوباره راه‌اندازی نمایید. پس از نصب، در هنگام تایپ فارسی به‌راحتی می‌توانید هر جا که لازم است، کلیدهای [Shift]+[Space] را همزمان فشارداده و فاصله‌ی مجازی را اِعمال کنید. اما اگر از رایانه‌ی شخصی خودتان دور بودید یا جایی بودید که نرم‌افزار صفحه‌‌کلید استاندارد را در اختیار نداشتید، برای رعایت فاصله‌ی مجازی می‌توانید بجای فشردن کلید Space از زدن همزمان کلیدهای [Alt]+[0157] استفاده کنید. توجه داشته باشید که با زدن کلیدهای ترکیبی [Alt]+[0157] دیگر نیازی به فشردن کلید Space نیست. (هم‌چنین توجه داشته باشید که هنگام تایپ 0157 از کلیدهای ماشین حسابیِ صفحه‌کلید (قسمت NumPad) استفاده کنید.) برای نصب قلم‌ها باید با اختیارات مدیر سیستم، به سراغ Control Panel بروید. روی شمایل Fonts دوبار کلیک کنید تا پنجره‌ی Fonts باز شود. (اگر در Control Panel، شکلک Fonts را مشاهده نمی‌کنید، از حاشیه‌ی سمت چپ، عبارت Switch to Classic View را انتخاب کنید تا شمایل Fonts ظاهر گردد.) سپس از منوی File گزینه‌ی «Install New Font» را انتخاب کرده تا پنجره‌ی Add Fonts باز شود. شاخه‌ای که قلم‌ها را در آن باز کرده‌اید، به پنجره‌ی فوق معرفی کرده و سپس به ترتیب دکمه‌های «Select All» و "OK" را بزنید. در صورتی‌که سیستم خطایی مبنی بر وجود قلم‌ها روی رایانه گرفت، ابتدا قلم‌های هم‌نام را در پنجره‌ی Fonts پیدا کرده و حذف کنید. (ممکن است که سیستم، اجازه‌ی حذف بعضی از قلم‌ها را ندهد. در این‌صورت لازم است سیستم را دوباره راه‌اندازی (reboot) کرده و در حالت safe mode، قلم‌ها را حذف کنید.)