موزیلا فایرفاکس مرورگری متن‌باز و رایگان محصول شرکت موزیلا است که به صورت رسمی با مخفف Fx و به صورت غیر رسمی با مخفف FF شناخته می‌شود. غیر از نسخه‌های تجاری آن، که تحت قوانین EULA‌ انتشار می‌یابند سایر نسخه‌ها با پروانه‌‌های متن‌باز منتشر می‌گردند. اگرچه این مرورگر قدرتمند بیشتر در بین کاربران توزیع‌های لینوکس محبوبیت دارد اما رفته‌رفته با پدیدار شدن مشکلات امنیتی در مرورگر اینترنت‌اکسپلورر، کاربران دیگر سیستم‌عامل‌ها مانند ویندوز و مک استفاده از آن را آغاز کردند. در آگوست ۲۰۰۹ سهم فایرفاکس در استفاده از مرورگرهای گوناگون وب در میان کاربران ۲۵٫۶۹٪ بوده‌است. این موضوع فایرفاکس را به دومین مرورگر محبوب در جهان، بعد از مرورگر اینترنت اکسپلورر ِمایکروسافت تبدیل کرده‌است. از زمان انتشار اولین نسخه‌ی آن تا کنون بیش از یک بیلیون بار از اینترنت دریافت شده‌است. ویژگی‌هایی چون امنیت بالا، افزونه‌پذیری و قابلیت‌های سازگارانه موزیلا را از جمع مرورگرهای آماتور جدا کرده و با وجود سادگی و محیط دوست داشتنی، آن را به یکی از مرورگرهای پیشرفته تبدیل کرده‌است. این مرورگر به پاس قابلیت‌های فراوانش تا کنون جوایز زیادی از سازمان‌های مختلف دریافت کرده است.

پروژه‌ی فایرفاکس به عنوان بخشی از پرو‌ژه‌ی موزیلا به صورت آزمایشی توسط Dave Hyatt و Blake Ross آغاز به کار کرد. آن‌ها معتقد بودند که نیازهای تجاری پشتیبانی از نِت‌اِسکیپ و توسعه‌دهندگان آن کارآیی مرورگر موزیلا را به خطر می‌اندازد.
برای مقابله با این موضوع، آن‌ها یک مرورگر مستقل را برای جایگزینی با مجموعه‌ی موزیلا تولید کردند. در سوم آوریل ۲۰۰۳ شرکت موزیلا اعلام کرد که قصد دارند تمرکزشان را از مجموعه‌ی موزیلا به فایرفاکس و تاندربرد معطوف کنند.
نام پروژه‌ی فایرفاکس تاکنون چندین‌بار تغییر کرده‌است. در آغاز phoenix نام‌گذاری شد که بنا به مشکلاتی که با نشان محصولات فونیکس داشت به فایربِرد تغییر نام پیدا کرد. این نام نیز با واکنش شدیدی از طرف پروژه‌ی فایربرد روبه‌رو شد. فایربرد نام پروژه‌ی متن‌باز مدیریت پایگاه‌داده‌های رابطه‌ای است. به همین علت شرکت موزیلا اعلام کرد که برای جلوگیری از ایجاد ابهام این مرورگر با نام موزیلا فایربرد خوانده شود، اما در ادامه‌ی فشاری که توسعه‌دهندگان فایربرد اعمال کردند شرکت موزیلا مجبور شد در فوریه‌ی ۲۰۰۴ نام موزیلا فایرفاکس را برای مرورگر جدید خود برگزیند.
پس از اعمال تغییراتی در نوامبر ۲۰۰۵ شرکت موزیلا اولین به‌روزرسانی مهم مرورگر خود، یعنی فایرفاکس 1.5 را منتشر کرد. در اکتبر ۲۰۰۶ هم نسخه‌ی 2 فایرفاکس ارائه شد که شامل به‌روزرسانی‌هایی از قبیل ایجاد سربرگ‌ برای هر صفحه، مدیریت گسترش‌ها (Extension)، کنترل املا و امکان گفتگوی زنده بود. گفتگوی زنده این امکان را فراهم کرد که کاربران سؤالات خود را از طریق سیستمی مطرح کنند که تعهد کرده بود پاسخ سؤالات را در چند ساعت ارائه خواهد کرد.
نسخه‌ی 3 فایرفاکس در سال ۲۰۰۸ انتشار یافت. در این نسخه از موتور Gecko برای نمایش صفحات استفاده کردند. سیستم جدید ذخیره‌ی نشانه‌گذاری‌ها و تاریخچه‌ی وب‌گردی، زمینه‌های متفاوت برای سیستم‌عامل‌های مختلف، استفاده از رابط‌های جدید برنامه‌نویسی وب و از تغییراتی بود که در این نسخه به وجود آمد. فایرفاکس 3 بیش از ۸ میلیون بار از زمان انتشارش بارگیری شده‌است.
فایرفاکس 3.5 ویژگی‌های متنوع جدیدی را در خود جای داد. اگرچه در ابتدا 3.1 نام‌گذاری شد اما توسعه‌دهندگان آن به منظور نشان‌دادن تغییرات بزرگی که در این نسخه رخ داده بود آن را 3.5 نام‌گذاری کردند. گفته شد که این نسخه دوبرابر سریع‌تر از فایرفاکس 3 عمل می‌کند. پس از آن سه بار این نسخه به روزرسانی شد که آخرین آن نسخه‌ی 3.5.3 در سپتامبر ۲۰۰۹ بود.

نسخه‌های آینده
پس از نسخه‌ی 3.5فایرفاکس، احتمالاً در نوامبر ۲۰۰۹ نسخه‌ی پایدار 3.6 موسوم به نامُرُکا عرضه خواهد شد. توسعه‌ی این نسخه از دسامبر ۲۰۰۸ آغاز شده‌است و هم‌اکنون نسخه‌ی آزمایشی آن موجود می‌باشد. نسخه‌ی 3.7 با نام میدان مین یا Minefield که احتمالاً در بهار ۲۰۱۰ انتشار می‌یابد، سازگاری بیشتری با ویندوزهای ویستا و سِوِن خواهد داشت.
فایرفاکس 4 نیز با ارائه یک رابط کاربری جدید و پشتیبانی از اشاره‌های چند لمسی در اکتبر یا نوامبر ۲۰۱۰ انتشار خواهد یافت. این نسخه می‌خواهد ویژگی پردازش مجزا در سربرگ‌ها را که در مرورگر کروم گوگل وجود دارد، به ویژگی‌های خود بیافزاید.

امنیت بالای موزیلا فایرفاکس از ویژگی‌های بارز آن است که موجب جذب روزافزون کاربران می‌شود. موزیلا برای رسیدن به این سطح از امنیت از روش‌های مختلفی بهره برده‌است. مانند:

• استفاده از مدل امنیتی قوطی شنی (Sandbox). قوطی شنی یک مکانیزم امنیتی است که برای اجرای کدهای نامطمئن و برنامه‌های نا امن محیط مجزایی را فراهم می‌کند. به عبارتی فایرفاکس با محصور کردن برنامه‌های نا امن در این ناحیه، مانع دسترسی آن‌ها به منابع سیستم می‌شود.

• محافظت از سیستم کاربر در مقابل انواع ویروس‌ها، اسپایورها، تروجان‌ها و مَلوِرها. به این صورت که چنانچه اتفاقی مورد حمله‌ی وب‌گاهی قرار بگیرید فایرفاکس با اعلام اخطار مانع ورود شما به وب‌گاه می‌شود.

• طراحی و توسعه‌ی افزونه‌های مختلف امنیتی مانند FirePish, Finjan, NoScript و

• استفاده از پروتکل‌های رمزنگاری پیشرفته و قوی برای محافظت از ارتباطات با وب‌سرورها

• شرکت موزیلا حتی برای محققانی که بتوانند حفره‌های امنیتی خطرناک فایرفاکس را شناسایی کنند، جوایزی در نظر گرفته است. خوشبختانه بررسی‌های به عمل آمده در شرکت سیمانتِک نشان داد که نه تنها تعداد این حفره‌های امنیتی در فایرفاکس از مرورگرهای دیگر کمتر است بلکه خطرات کمتری را هم به دنبال دارد.

سایر ویژگی‌های این مرورگر

• فایرفاکس برای نمایش صفحات وب از موتور Gecko استفاده می‌کند. این موتور که توسط شرکت موزیلا توسعه یافته از بیشتر استانداردهای رایج وب پشتیبانی می‌کند.

• امکان تنظیم صفحات به منظور عدم نمایش صفحات تبلیغاتی. با گسترش وب و اهمیت بحث تبلیغات طراحان به فکر ایجاد صفحاتی افتادند که بدون خواست کاربر گشوده شوند. با استفاده از امکان pop-up‌Blocker موزیلا، می‌توان مرورگر را طوری تنظیم کرد که این صفحات برای کاربر ایجاد مزاحمت نکنند.

• امکان گشودن چند صفحه در یک پنجره (tabbed browsing). این قابلیت به دلیل استقبال کاربران و همچنین کاربرد وسیع در مدت کوتاهی بین تمام مرورگرها شایع شد. اما می‌توان فایرفاکس را از پایه‌گزاران آن نام برد. هرچند در نسخه‌های اولیه‌ی برنامه مدیریت این قابلیت برای تعداد بالای صفحات کارآمد نبود ولی در نسخه‌های اخیر به راحتی می‌توان با کشیدن و رها کردن مکان سربرگ‌ها را مدیریت کرد و یا با حرکت چرخ غلتان موس بر روی سربرگ‌ها، آن‌ها را به جلو و عقب حرکت داد.

• امکان پاک‌سازی آسان اطلاعات شخصی

• پشتیبانی قدرتمند از سیستم RSS و قابلیت‌های ویژه‌ی CMSهای رایج

• پشتیبانی از موتورهای جستجوی یاهو و گوگل و همکاری گسترده با شرکت‌های بزرگی چون گوگل، آمازون و eBay. گفته می‌شود که گوگل سهم زیادی در تأمین هزینه‌های فایرفاکس دارد.

• جستجوی سریع با امکان انتخاب موتور جستجوی مورد نظرتان. این قابلیت در نوار ابزار فایرفاکس تعبیه شده است و امکان کشیدن و رها کردن متن به بخش جستجو را نیز فراهم کرده‌است.

• فایرفاکس3 در میان مرورگرهای رایج کم‌ترین میزان استفاده از حافظه را به خود اختصاص داده‌است.

• در هنگام خروج از برنامه می‌توانید صفحات باز شده در سربرگ‌ها را ذخیره کنید تا پس از بازگشت مجدداً از آن‌ها استفاده کنید. بدون‌اینکه مجبور باشید دوباره برای یافتن آن‌ها جستجو کنید. حتی در مواقعی که ناخواسته و ناگهانی از برنامه خارج می‌شوید، مثل زمانی‌که برق سیستم قطع می‌شود فایرفاکس این صفحات را ذخیره کرده و در نوبت بعدی مراجعه در اختیارتان قرار می‌دهد.

• محافظت از اطلاعات کاربران در مقابل حملات فیشینگ. فیشینگ در عمل به صورت کپی دقیق رابط گرافیکی یک وب‌گاه معتبر مانند بانک‌های آنلاین انجام می‌شود. ابتدا کاربر از طریق ایمیل و یا آگهی‌های تبلبیغاتی سایتهای دیگر، به این صفحه قلابی راهنمایی می‌شود. سپس از کاربر درخواست می‌شود تا اطلاعاتی را که می‌تواند مانند اطلاعات کارت اعتباری مهم و حساس باشد، آنجا وارد کند. در صورت گمراه شدن کاربر و وارد کردن اطلاعات خود، فیشرها به اطلاعات شخص دسترسی می‌یابند.

• پشتیبانی از صفحات طراحی شده با فناوری نوین آژاکس

• پشتیبانی از بیشتر استانداردهای وب مانند سی‌اس‌اس، اچ‌تی‌ام‌ال، اس‌وی‌جی، دام، و تصاویر انیمیشنی پی‌اِن‌جی

• توانایی شخصی‌سازی. یکی از قابلیت‌های فایرفاکس امکان تبدیل آن به مرورگری مطابق با سلیقه‌ی هر فرد است. برای این کار فایرفاکس دو مورد را در نظر گرفته است.اول توانایی‌های مرورگر، دوم ظاهر آن. شخصی‌سازی توانایی‌های فایرفاکس به کمک پرونده‌هایی با حجم کم به نام گسترش (Extension) ممکن می‌شود. این گسترش‌ها در واقع تکه‌های کوچک برنامه‌اند که قابلیت‌های مختلفی را به این مرورگر می‌افزایند. تم‌های مختلف این مرورگر هم شخصی‌سازی ظاهر آن را میسر می‌سازند.

• فایرفاکس قابل‌حمل تمام قابلیت‌های نسخه‌ی اصلی را در خود گنجانده است. این نسخه از فایرفاکس که به عنوان یکی از شاخه‌های اصلی پروژه‌ی فایرفاکس توسط John Haller نوشته‌است قابلیت اجرا شدن روی گرداننده‌های USB Flash، سی‌دی رام، گرداننده‌های سخت خارجی و بعضی از پخش‌کننده‌های دیجیتالی موسیقی را دارد. از ویژگی‌های این نسخه سرعت بالای اجرا در یو‌اس‌بی‌ها و سازگاری با اغلب گسترش‌های موجود است. این نسخه می‌تواند برای کاربرانی که به عنوان مدیر به سیستم دسترسی ندارند و نمی‌توانند برنامه‌ای را نصب کنند، بسیار مفید باشد.

• Fennce نام نسخه‌ای از این مرورگر است که برای تلفن‌های همراه و گوشی‌های لمسی طراحی شده‌است. اما هنوز نسخه‌ی پایداری از آن انتشار نیافته و از نسخه‌های آزمایشی آن استفاده می‌شود.

• امکان استفاده از نسخه‌ی فارسی فایرفاکس برای کاربران فارسی زبان وجود دارد. چندی است که تعدادی از فعالان عرصه‌ی وب در جهت بومی‌سازی و ترویج برنامه‌های متن‌باز به ترجمه و تهیه‌ی وب‌گاهی برای فایرفاکس فارسی روی آورده‌اند که همانند وب‌گاه موزیلا دارای وب‌گاه‌های اقماری مانند سیاره‌ی فایرفاکس یا افزونه‌ها می‌باشد.

• امکان سفارشی کردن این مرورگر و تغییر تنظیمات داخلی مانند تغییر مکان پوشه‌ی بارگیری‌ها و مدیریت رمزهای عبور در بخش Tools گزینه‌ی Options وجود دارد. این بخش تنظیمات اصلی را برای کاربران فراهم می‌کند.

• با درج عبارت about:config در قسمت نوار آدرس مرورگر می‌توانید به پیکربندی فایرفاکس دسترسی پیدا کنید. البته از آنجا که ایجاد تنظیمات نادرست در این بخش، به امنیت و کارآیی مرورگر صدمه وارد می‌کند استفاده از آن به کاربران مبتدی توصیه نمی‌شود. پیش از انجام تغییرات در بخش پیکربندی می‌بایست از اطلاعاتتان که در مرورگر ذخیره شده‌اند پشتیبان‌گیری نمائید.

• امکان ارتقا توانایی‌های مرورگر و ایجاد امکانات جدید براساس نیازمندی‌های کاربر. به این معنا که با نصب افزونه‌های مختلفی که جامعه‌ی برنامه‌نویسان فایرفاکس در گوشه‌کنار دنیا آن‌ها را توسعه می‌دهند، می‌توانید امکانات جدیدی به مرورگر شخصی‌شده‌ی خود بیافزائید. افزونه‌ها برنامه‌هایی هستند که در کنار یک برنامه اصلی می‌نشینند و قابلیتی به آن می‌افزایند. برای مثال فایرفاکس دارای افزونه‌هایی است که قابلیت‌های مدیریت دانلود، رمزنگاری ایمیل، دریافت فیلم‌های درون صفحات، خواندن آر-اس-اس و... را به آن می‌دهد. در حقیقت افزونه‌های فایرفاکس تا آنجا پیش رفته‌اند که شما می‌توانید بسیاری از نیازهای سیستمی خود را با داشتن یک مرورگر رفع کنید. وب‌گاه دریافت این افزونه‌ها را در بخش منابع خواهید دید.

• از آخرین ویژگی‌هایی که به فایرفاکس افزوده شده است: جستجو در صفحات اینترنت به صورت پنهان، کنترل املا، نشانه‌گذاری وب‌گاه‌های مورد علاقه، مدیریت دریافت پرونده‌ها،...

• این مرورگر محیطی را برای توسعه‌دهندگان وب فراهم ‌می‌کند که بتوانند از ابزارهای توسعه‌ی وب مثل DOM Inspector, Error Console و Firebug استفاده کنند. از این جهت محبوبیت خاصی در میان این گروه از کاربران دارد.

• تیم توسعه‌دهندگان موزیلا از پروژه‌ای تحت عنوان الکترولیز یاد کرده‌اند که در آینده‌ی نزدیک فایرفاکس را مانند مرورگر‌های اینترنت اکسپلورر8 و کروم به قابلیت چندپردازشی مجهز می‌کند.

• پشتیبانی کامل از برنامه‌ها هنگامی‌که به شبکه‌ی اینترنت متصل نیستید. این تکنولوژی که هم‌اکنون درحال توسعه‌ی آن هستند عملکردی شبیه به نرم‌افزار Gears دارد. گیرز از نرم‌افزارهای ارائه شده توسط گوگل است که با افزودن ویژگی‌های جدید به مرورگرتان شما را در استفاده از برنامه‌های تحت وب توانمندتر می‌سازد.

• بی‌شک جامعه‌ی متخصصان فایرفاکس یکی از سرمایه‌های ارزشمند آن است. برقراری ارتباط با این متخصصین با روش‌های مختلف چون گفتگوی زنده، برای بیان سوالاتتان و رفع مشکلات احتمالی مرورگر به راحتی امکان‌پذیر خواهد بود.

اینترنت اکسپلورر مایکروسافت یک مرورگر متن بسته است که به عنوان مرورگر پیش‌فرض سیستم‌عامل ویندوز روی رایانه نصب می‌شود. به همین علت رتبه‌ی نخست را از نظر تعداد کاربران به خود اختصاص داده‌است. اما این مطلب به هیچ عنوان دلیلی بر توانمندی و برتری آن بر سایر مرورگرها نمی‌باشد. حتی می‌توان گفت این مسأله باعث شد تا IE از دنیای پیشرفت، نوآوری و رقابت با مرورگرها دور بماند.

یکی از علل مهمی که باعث مهاجرت کاربران از آی‌ایی به فایرفاکس شده‌است، وجود حفره‌های امنیتی زیاد و پرخطر در آی‌ایی است که در مقایسه با موزیلا آن را آسیب‌پذیرتر گردانده‌است. تا جایی‌که بسیاری از کارشناسان امنیتی به کاربران توصیه کرده‌اند که استفاده از آی‌ایی را متوقف کنند.

از امتیازهای دیگر فایرفاکس متن‌باز بودن آن است. دسترسی به کد منبع نه تنها امکان اصلاح، ارتقا و توزیع مجدد آن را برای همه‌ی کاربران فراهم ساخته‌است، حتی تعدادی از نرم‌افزارهای رایج توانسته‌اند از کد منبع فایرفاکس برای گسترش برنامه‌ی خود استفاده کنند. نرم‌افزارهایی مثل میرو، مرورگرهای نت‌اسکیپ و فلاک.

فایرفاکس از نسخه‌ی 3.0 به بعد در آزمون Acid2 پذیرفته شده‌است. آزمون اسیدتو میزان مطابقت مرورگر با استانداردهای وب را بررسی می‌کند. درحالی‌‌که فایرفاکس در تلاش برای گذراندن آزمون Acid3 است، آی‌ایی پس از تغییرات زیادی که اعمال کرد تنها توانست برای اولین بار در نسخه‌ 8(بتا2) اسیدتو را با موفقیت پشت‌سر بگذارد.

خیلی از کاربران خواستار اضافه شدن افزونه‌های پرتقاضا به فایرفاکس هستند. نویسندگان فایرفاکس مدعی‌اند این کار مغایر با هدف آن‌ها یعنی تهیه‌ی یک مرورگر سبک است. البته بیشتر این افزونه‌ها و قابلیت‌های بسیار دیگر به صورت مستقیم می‌توانند روی فایرفاکس بارگیری و نصب شوند. ولی همه‌ی کاربران موافق این روش نصب نیستند، برخی ترجیح می‌دهند که تمام این قابلیت‌ها را در کنار نرم‌افزار اصلی داشته‌باشند.

از نقاط ضعف دیگری که به فایرفاکس نسبت داده می‌شود مشکلاتی است که توسط پلاگین فلش ایجاد می‌شود که برای لینوکس نوشته شده، البته این مشکل ارتباطی به خود مرورگرفایرفاکس ندارد.

تاکنون مقایسه‌های زیادی میان مرورگرهای رایج صورت گرفته است. در سال ۲۰۰۸ وب‌گاه سی‌نت آی‌ایی، سافاری، کروم و فایرفاکس را از نظر امنیت، کارآیی و ویژگی‌هایشان بررسی کرد. نتیجه‌ی این مقایسه برگزیده‌شدن فایرفاکس به عنوان مرورگر برتر بود.

ویژگی	فایرفاکس	آی‌ایی	کروم	سافاری	ا ُپرا	نِت‌اسکِیپ
مدیریت دانلود	بله	نه	بله	بله	بله	بله
کنترل املا	بله	نه	بله	بله	بله	بله
مرور صفحات در حالت پنهانی	بله	بله	بله	بله	نه	خیر
حذف آگهی‌های تبلیغاتی	با نصب گسترش خاص	بله	با نصب گسترش خاص	با نصب گسترش خاص	بله	با نصب گسترش خاص
جستجوی افزایشی	بله	تنها در آی‌ایی8	بله	بله	بله	بله
تنظیمات امنیتی جداگانه برای هر سایت	جزیی	جزیی	جزیی	؟	بله	؟
پیماش با علامت ^	بله	تنها در آی‌ایی8	نه	نه	نه	بله
متن به صدا	خیر	جزیی	؟	تنها در سیستم‌عامل مک	بله	نه
پشتیبانی از XHTML	بله	نه	بله	بله	بله	بله
پشتیبانی از افزونه‌ی اکتیوX	نه	بله	نه	نه	نه	نه
پشتیبانی از افزونه‌ی Gears	بله	بله	بله	جزیی	نه	نه

جستجوی افزایشی در اغلب مرورگرها با کلیدهای ctrl+f پدیدار می‌شود.

منظور از متن به صدا Text-to-Speech که سرواژه‌ی آن TTS است، برنامه‌ای است که طبق متن نوشته شده صدای سخن انسان را تولید می‌کند.این برنامه برای کاربران نابینایی که از رایانه استفاده می‌کنند بکار می‌رود. از TTS در واژه‌نامه‌های رایانه‌ای مانند بابیلون برای تلفّظ کلمات استفاده شده‌است.

پشتیبانی از پروتکل‌های مختلف

پروتکل	فایرفاکس	آی‌ایی	کروم	سافاری	ا ُپرا	نِت‌اسکِیپ
HTTP	بله	بله	بله	بله	بله	بله
FTP	بله	بله	بله	جزیی	بله	بله
IRC	بله با نصب چت‌زیلا	نه	نه	نه	بله	بله با نصب چت‌زیلا
SSL	بله	تنها برای سیستم‌عامل ویستا	بله	بله	بله	بله
BitTorrent	نه	نه	نه	نه	بله	نه

پشتیبانی از قالب‌های تصویر

قالب	فایرفاکس	آی‌ایی	کروم	سافاری	ا ُپرا	نِت‌اسکِیپ
JPG	بله	بله	بله	بله	بله	بله
PNG	بله	جریی	بله	بله	بله	بله
APNG	بله	نه	نه	نه	بله	نه
GIF	بله	بله	بله	بله	بله	بله
SVG	جزیی	نه	جزیی	جزیی	جزیی	نه
PDF	در نسخه‌های 3.5 به بعد	نه	نه	تنها در سیستم‌عامل مک	نه	نه

صفحه‌ی فایرفاکس در ویکی‌پدیا انگلیسی	http://en.wikipedia.org/wiki/Mozilla_Firefox
صفحه‌ی فایرفاکس در ویکی‌پدیا فارسی	http://fa.wikipedia.org/wiki/موزیلا _ فایرفاکس
وب‌گاه فایرفاکس	http://www.mozilla.com/en-US/firefox/personal.html
وب‌گاه فارسی موزیلا فایرفاکس	http://www.mozillafirefox.ir/
وب‌گاهی فارسی برای معرفی افزونه‌های فایرفاکس	http://addons.mozillafirefox.ir/
مقایسه مرورگرهای وب در ویکی‌پدیا	http://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_web_browsers#endnote_AdBlock